Màn thầu hoa (花馍 /huāmó/): Tác phẩm nghệ thuật từ bột mì

Huāmó (花馍), một loại bánh màn thầu (bánh bao) được tạo hình và trang trí phức tạp, là đặc sản tiêu biểu của nghệ thuật dân gian tỉnh Sơn Tây (山西 /Shānxī/) thuộc Trung Quốc.

Trong đó, huyện Văn Hỷ (闻喜县 /Wénxǐ/) thuộc tỉnh Sơn Tây được coi là “cái nôi” của nghệ thuật này với những kỹ thuật tinh xảo đã được ghi danh vào Danh mục Di sản Văn hóa Phi vật thể Quốc gia.

Không chỉ đơn thuần là một món ăn, Huamo là sự kết hợp tinh hoa giữa kỹ năng tạo hình thủ công và các nghi lễ văn hóa truyền thống của cư dân vùng lưu vực sông Hoàng Hà. Qua những chiếc “màn thầu hoa” được tạo hình tỉ mẩn, kỳ công, người Trung Hoa gửi vào sự khéo léo, lòng thành kính và khát vọng về một cuộc sống rực rỡ sắc màu.

Một ‘tác phẩm nghệ thuật’ từ bột mì

Để tạo ra một chiếc Huamo chuẩn vị, những người nghệ nhân phải bắt đầu từ loại bột mì hảo hạng nhất của vùng bình nguyên phía Bắc. Cái “ngon” của Huamo không đến từ gia vị cầu kỳ mà đến từ độ đàn hồi và vị ngọt thanh tự nhiên của lúa mì được ủ men kỹ lưỡng.

Bên cạnh hương vị, không thể không nhắc đến tạo hình kỳ công, tỉ mỉ của mỗi chiếc màn thầu hoa. Không cần đến những khuôn đúc công nghiệp, chỉ với những dụng cụ thô sơ như lược (梳子 /shūzi/), kéo (剪刀 /jiǎndāo/), đũa (筷子 /kuàizi/), kim (针 /zhēn/) và đôi bàn tay tài hoa, người Trung Hoa đã biển khối bột trắng tinh ban đầu “hóa thân” thành những bông hoa mẫu đơn kiêu sa, những chú cá chép uốn lượn hay những linh vật uy nghi như rồng, phượng một cách hoàn hảo.

Mỗi đường cắt, mỗi vết khứa đều phải chính xác tuyệt đối để khi hấp chín, bánh nở đều mà không làm mất đi thần thái của hình dáng ban đầu. Màu sắc của Huamo cũng là một điểm nhấn khi người Trung Hoa dùng toàn những nguyên liệu từ tự nhiên, chẳng hạn như màu xanh từ rau chân vịt, màu vàng từ bí đỏ, màu đỏ từ gấc hoặc táo đỏ… Tất cả tạo nên một bảng màu đa dạng, tươi tắn và an toàn cho sức khỏe.

Quy trình để tạo nên một chiếc màn thầu hoa không hề đơn giản, đặc biệt đối với những chiếc bánh Huamo cỡ lớn. Theo đó, để tạo ra một chiếc Huamo lớn và có tạo hình phức tạp không phải là công việc của một cá nhân mà là sự hợp lực của nhiều nghệ nhân trong suốt 2 ngày ròng rã.

• Ngày thứ nhất: Bột mì được nhào trộn và để lên men tự nhiên xuyên đêm. Đây là giai đoạn quan trọng nhất để tạo nên độ xốp và hương thơm đặc trưng.
• Ngày thứ hai: Sau khi ủ đủ thời gian, khối bột được kéo căng, nhào nặn kỹ lưỡng một lần nữa trước khi bước vào giai đoạn tạo hình kỳ công.
• Tạo hình xong phần “khuôn chính”, bột được đưa vào xửng hấp để làm chín, sau đó mới tới công đoạn trang trí và tô màu.

Dưới những đầu ngón tay điêu luyện của những người nghệ nhân, các chi tiết hoa lá, chim muông được điểm xuyến sắc màu rực rỡ. Ở bước cuối cùng, phần khuôn và họa tiết trang trí được đính kết lại một cách tinh tế để tạo thành khối bánh hoàn thiện lộng lẫy như một tác phẩm nghệ thuật.

Thế mới thấy, để hoàn thành một tác phẩm Huamo không hề dễ dàng. Người nghệ nhân phải thực hiện qua nhiều công đoạn, nơi mỗi chi tiết nhỏ đều chứa đựng tâm huyết và niềm tin vào những điều tốt đẹp sẽ đến khi ‘tác phẩm’ được hoàn thiện và trao tới tay người nhận.

Màn thầu hoa: Một biểu tượng may mắn

Với lịch sử hơn 1000 năm, Huamo đã vượt xa ranh giới của một món ăn thường nhật để trở thành vật phẩm văn hóa không thể thiếu trong các dịp trọng đại trong cuộc đời một người.

Từ tiếng khóc chào đời, lễ đầy tháng, tiệc thôi nôi cho đến những ngày đầu tiên cắp sách tới trường, ngày thành hôn trọng đại và cuối cùng là lễ mừng thọ kính cẩn cho các bậc cao niên, Huamo luôn hiện diện như một món quà tinh thần, hay rộng hơn, như một ‘người đồng hành’ thầm lặng trong suốt quá trình trưởng thành của người Trung Hoa.

Huamo có hệ thống tạo hình cực kỳ đa dạng, mỗi hình dáng lại gắn liền với một lời nguyện ước cụ thể, có thể kể đến như:

• Lễ Thanh minh (清明节 /Qīngmíng jié/): Huamo thường được làm theo hình những con chim (biểu tượng của mùa xuân và sự tái sinh) để cúng tổ tiên
• Dịp cưới hỏi: Thường xuất hiện hình ảnh Long Phượng (龙凤 /lóngfèng/) tượng trưng cho sự hòa hợp hoặc hình quả Lựu (石榴 /shíliú/) ngụ ý “đa tử đa phúc”: nhiều con nhiều cháu
• Chúc thọ: Hình ảnh Quả đào (桃子 /táozi/) được chế tác cầu kỳ để chúc người già sống lâu
• Dịp Năm mới và Lễ hội: Các hình dáng phổ biến bao gồm Cá (鱼 /yú/) tượng trưng cho sự dư dả (Niên niên hữu dư), các loại Mũ Quan (官帽 /guānmào/) gửi gắm ước vọng về sự thăng tiến, đỗ đạt hoặc hình ảnh con giáp ứng với năm mới

Vào những ngày cuối năm, việc các gia đình tặng nhau những xửng Huamo khổng lồ không chỉ là trao nhau món ngon mà còn trao đi sự trân trọng (珍惜 /zhēnxī/) và lời chúc về một năm mới “viên mãn” (圆满 /yuánmǎn/).

Huamo còn được xem như một sợi dây kết nối cộng đồng. Trong những ngày giáp Tết, phụ nữ trong làng thường tụ tập lại cùng nhau nhào bột, nặn bánh. Tiếng cười nói rộn ràng bên cạnh những xửng hấp nóng hổi tạo nên một không khí đoàn viên (团圆 /tuányuán/) nồng đượm.

Trong không khí chuẩn bị bước sang năm mới, các gia đình tại Sơn Tây thường tổ chức làm Huamo tập thể. Đây là hoạt động gắn kết cộng đồng, nơi những người phụ nữ truyền dạy kỹ năng cho thế hệ sau. Mỗi chiếc Huamo ra lò không chỉ để ăn mà còn được dùng như vật phẩm trang trí làm đẹp không gian sống trong những ngày Tết, cầu mong một năm mới rực rỡ và no ấm.

Ngày nay, những chiếc màn thầu hoa không chỉ xuất hiện trên bàn thờ tổ tiên mà còn bước ra các sàn diễn nghệ thuật và trở thành món quà lưu niệm cao cấp dành cho du khách quốc tế.

Thưởng thức Huamo là thưởng thức cả một chiều dài lịch sử và tâm huyết của người dân vùng bình nguyên, bởi mỗi chiếc bánh đều mang trong mình hương vị địa phương nồng đượm và giá trị văn hóa tinh túy,

Tổng hợp từ vựng:

• 花馍 /huāmó/: màn thầu hoa
• 形状 /xíngzhuàng/: hình dạng
• 颜色 /yánsè/: màu sắc
• 韧性 /rènxìng/: độ đàn hồi, độ dai
• 装饰 /zhuāngshì/: trang trí
• 团圆 /tuányuán/: đoàn viên
• 圆满 /yuánmǎn/: viên mãn
• 珍惜 /zhēnxī/: trân trọng
• 非物质文化遗产 /fēiwùzhì wénhuà yíchǎn/: Di sản văn hóa phi vật thể
• 民俗艺术 /mínsú yìshù//: nghệ thuật dân gian
• 官帽 /guānmào/: mũ quan (biểu tượng thăng tiến)
• 清明节 /Qīngmíng jié/: Lễ Thanh minh
• 龙凤 /lóngfèng/: Long Phượng
• 石榴 /shíliú/: lựu
• 桃子 /táozi/: quả đào
• 梳子 /shūzi/: lược
• 剪刀 /jiǎndāo/: kéo
• 筷子 /kuàizi/: đũa
• 针 /zhēn/: kim

Thực hiện: Nguyên Nguyễn