Những hình tượng Ngựa (马 /mǎ/) bất hủ trong văn hóa Trung Hoa theo chiều lịch sử

Trong dòng chảy hàng nghìn năm của văn minh Trung Hoa, hình ảnh con ngựa (马 /mǎ/) đã thăng hoa trở thành một biểu tượng văn hóa rực rỡ. Từ những sinh vật thần bí trong truyền thuyết đến những chiến mã bằng xương bằng thịt làm nên lịch sử, hình tượng con ngựa (马 /mǎ/) đại diện cho sự kiên trì, lòng trung thành và khát vọng mở rộng bờ cõi.

Hãy cùng Hoa Lạc điểm lại những con ngựa vang danh nhất trong văn hóa, lịch sử và văn học Trung Hoa trong bài viết dưới đây:

1. Trong Thần thoại: Những con ngựa vượt thoát thực tại

Theo đó, hình ảnh Ngựa (马 /mǎ/) xuất hiện sớm nhất trong tâm thức người Hoa dưới hình hài của những vị thần.

Long Mã (龙马 /Lóngmǎ/): linh vật kết hợp giữa rồng và ngựa.

Chuyện xảy ra vào thời cổ đại (cách đây khoảng 5000 năm), khi Phục Hy (伏羲 /Fúxī/) đang trị vì thiên hạ. Phục Hy được coi là vị vua đầu tiên trong Tam Hoàng (三皇 /Sānhuáng/) của lịch sử huyền thoại Trung Quốc. Ông là một vị thần nhân, người đã dạy dân cách thắt lưới đánh cá, săn bắn…

Tương truyền một hôm, bên bờ sông Hoàng Hà (黄河 /Huánghé/), dòng sông mẹ của văn minh Trung Hoa, một con quái vật thần bí đột ngột hiện lên từ lòng sông. Nó có mình ngựa nhưng đầu rồng, vảy rồng, có cánh và có thể đi trên mặt nước. Người ta gọi đó là Long Mã (龙马 /Lóngmǎ/).

Trên lưng con Long Mã đó có một bức tranh bằng những chấm đen và trắng, được sắp xếp theo một trật tự cực kỳ huyền bí. Phục Hy đã quan sát và ghi chép lại, gọi đó là Hà Đồ (河图 /Hétú/), nghĩa là bức bản đồ trên sông Hoàng Hà.

Dựa trên những con số và phương hướng của Hà Đồ, Phục Hy đã suy ngẫm về quy luật vũ trụ rồi qua đó vạch ra 8 ký hiệu đầu tiên, gọi là Bát Quái (八卦 /Bāguà/).

Không ngoa khi nói, Long Mã chính là khởi nguồn của triết học và văn minh Trung Hoa sơ khai, mở đường cho quy luật Ngũ hành (五行 /Wǔxíng/) tương sinh có mặt trong mọi tín ngưỡng của người Trung Hoa sau này.

Bát Tuấn của Chu Mục Vương (八骏 /Bā jùn/): Chu Mục Vương (周穆王 /Zhōu Mù Wáng/) là vị vua thứ 5 của nhà Chu, trị vì khoảng năm 976–922 TCN. Ông nổi tiếng với chuyến du hành về phía Tây để diện kiến Tây Vương Mẫu, chuyến đi được ghi chép trong cuốn “Mục Thiên Tử Truyện” – một tác phẩm nửa lịch sử nửa thần thoại lâu đời của Trung Hoa.

Để vượt qua hành trình vạn dặm, Chu Mục Vương có 8 con ngựa quý với những cái tên rất kêu như: Xích Ký (chạy nhanh hơn lửa), Đạo Ly (màu đen tuyền), Bạch Nghĩa (màu trắng tinh khôi)… được gọi chung là Bát Tuấn (Tám con ngựa). Mỗi con một khả năng riêng từ chạy không chạm đất đến vượt qua ánh sáng… chúng không chỉ là vật cưỡi mà còn là biểu tượng cho quyền năng tuyệt đối của Thiên tử.

Bát Tuấn giúp Chu Mục Vương chu du thiên hạ chính là hình tượng ngựa (马 /mǎ/) sớm nhất tượng trưng cho quyền lực vương giả và khát vọng mở mang bờ cõi của người Trung Hoa cổ đại.

2. Trong Lịch sử: Những vó ngựa huyền thoại viết lại bản đồ thế giới

Nhắc tới hình tượng ngựa (马 /mǎ/) thì không thể không nhắc tới lịch sử Trung Hoa được viết trên lưng ngựa và những vó ngựa đã làm thay đổi bản đồ thế giới.

Vó ngựa Mông Cổ: Dưới thời Thành Cát Tư Hãn (成吉思汗 /Chéngjísīhán/), giống ngựa Mông Cổ nhỏ bé nhưng dẻo dai đã giúp đội quân hùng mạnh chinh phục hàng loạt vùng đất mới.

Khác với ngựa phương Tây to lớn, ngựa Mông Cổ nhỏ nhưng có sức sống đáng kinh ngạc, nó có thể tự tìm cỏ dưới tuyết và chịu đựng thời tiết khắc nghiệt. Một điểm thú vị là quân đội Mông Cổ thường dùng Ngựa cái (骒马 /kèmǎ/) vì chúng hiền lành hơn và cung cấp sữa cho binh sĩ, giúp họ hành quân thần tốc mà không cần xe lương thực cồng kềnh.

Chiêu Lăng Lục Tuấn (昭陵六骏 /Zhāolíng liùjùn/): Sáu con ngựa chiến của Đường Thái Tông Lý Thế Dân, Hoàng đế thứ hai của nhà Đường, một trong những minh quân vĩ đại nhất lịch sử.

Lịch sử kể rằng, trong quá trình chinh chiến lập quốc, ông có 6 con ngựa cực kỳ dũng mãnh (Sáp Lộ Tử, Quyền Mao Oa…). Sau khi lên ngôi, Lý Thế Dân đã cho chạm khắc hình ảnh 6 con ngựa vào đá tại lăng mộ của mình như một sự tri ân những người bạn đồng hành đã cùng nhà vua khai sáng triều đại Đại Đường thịnh trị.

Hãn Huyết Mã (汗血马 /Hànxuè mǎ/): Con ngựa mồ hôi có màu đỏ như máu. Theo lịch sử kể lại, Hán Vũ Đế, vị hoàng đế vĩ đại thời nhà Hán, người đã đưa lãnh thổ Trung Quốc vươn rộng ra bốn phía cực kỳ khao khát giống ngựa này vì tin rằng chúng là Thiên mã (天马 /tiānmǎ/).

Để có được giống ngựa quý từ Tây Vực, ông đã phát động chiến tranh, cử tướng Lý Quảng Lợi dẫn hàng vạn quân đi đánh vùng Đại Uyển (Trung Á hiện nay) hai lần chỉ để mang Hãn Huyết Mã về Trung Nguyên. Hành trình chinh phạt này của Hán Vũ Đế đã giúp kỵ binh nhà Hán đánh bại quân Hung Nô, đồng thời thiết lập nên Con đường Tơ lụa lừng lẫy, nối liền Đông – Tây như ngày nay.

3. Trong Văn học: Những con ngựa biểu tượng của trung nghĩa và khí tiết

Ngựa trong thần thoại thì kỳ ảo, Ngựa trong lịch sử anh dũng và hùng cường, còn Ngựa trong văn học Trung Hoa lại hóa những con vật có tâm hồn, biết vui buồn và hy sinh vì chủ nhân.

Xích Thố (赤兔马 /Chìtù mǎ/): Đứng đầu danh sách chắc chắn là Xích Thố, con ngựa nổi tiếng nhất trong Tam Quốc Diễn Nghĩa. Với bộ lông đỏ rực như lửa, toàn thân không một sợi lông tạp, Xích Thố được miêu tả là có khả năng “ngày đi ngàn dặm, trèo đèo lội suối như đi trên đất bằng”.

Ban đầu, Xích Thố thuộc về Đổng Trác, sau đó được tặng cho Lữ Bố. Sau khi Lữ Bố chết, con ngựa này về tay Tào Tháo và cuối cùng được tặng cho Quan Vũ (关羽 /Guān Yǔ/). Điểm đáng quý nhất của Xích Thố không chỉ là sức mạnh mà là lòng trung nghĩa; sau khi Quan Vũ hy sinh, Xích Thố đã tuyệt thực mà chết theo chủ. Điều này đã nâng tầm Xích Thố từ một vật nuôi thành một biểu tượng của lòng trung trinh, cho tới nay, Xích Thố vẫn là con ngựa nổi tiếng nhất trong văn học Trung Hoa.

Đích Lư (的卢 /Dìlú/): Đích Lư ban đầu bị xem là ngựa xấu, mang lại tai họa cho người cưỡi do có vết đốm trắng đặc biệt trên đầu. Tuy nhiên, bất chấp lời cảnh báo, Lưu Bị (刘备 /Liú Bèi/) vẫn tin dùng Đích Lư vì cho rằng “sống chết có số”, không thể đổ lỗi cho vật cưỡi.

Chuyện kể rằng khi Lưu Bị một mình một ngựa chạy trốn khỏi âm mưu ám sát, trước mặt ông lại là con suối Đàn Khê rộng mênh mông, nước sâu cuồn cuộn, Đích Lư đột ngột vùng dậy, tung mình thực hiện một cú nhảy phi thường cao tới 3 trượng (khoảng 9-10 mét), bay thẳng lên bờ bên kia trong sự ngỡ ngàng của quân thù, cứu Lưu Bị thoát chết trong gang tấc.

Minh chứng cho việc niềm tin có thể hoán cải vận mệnh, từ một con ngựa bị coi là mang điềm gở, Đích Lư đã “nhảy qua suối Đàn Khê” cứu chủ , trở thành biểu tượng của lòng đức độ, nó chứng minh rằng lòng nhân hậu của con người có thể cảm hóa linh vật, biến điềm dữ thành điềm lành và thậm chí thay đổi cả vận mệnh.

Bạch Long Mã (白龙马 /Báilóng mǎ/): Trong Tây Du Ký, Bạch Long Mã vốn là Tam Thái tử của Tây Hải Long Vương, vì phạm lỗi mà phải biến thành ngựa trắng để phò tá Đường Tăng đi thỉnh kinh. Hình ảnh này đại diện cho sự sám hối và lòng kiên định tuyệt đối trên con đường tìm kiếm chân lý.

Dù không trực tiếp chiến đấu bằng gươm giáo như những đồ đệ thần thông khác của Đường Tăng, Bạch Long Mã là hiện thân của sức mạnh bền bỉ, nhẫn nại và tinh thần chuộc lỗi. Trải qua 81 kiếp nạn, vượt qua vạn dặm đường xa, chú ngựa trắng chính là nền tảng thầm lặng cho sự thành công của chuyến thỉnh kinh lịch sử.

Từ thần thoại biến ảo, hiện thực lịch sử cho đến ngòi bút văn học, ngựa luôn giữ một vị trí đặc biệt trang trọng trong tâm thức người trung Hoa. Nó là hiện thân của tốc độ, song cũng là đại diện của lòng trung trinh; là điềm báo chiến tranh, nhưng cũng là sứ giả của văn hóa.

Hiểu về hình tượng ngựa là hiểu về một phần linh hồn của lịch sử Trung Hoa – một linh hồn luôn hướng về phía trước với sự dũng mãnh và bền bỉ khôn cùng.

Tổng hợp từ vựng trong bài:

• 马 /mǎ/: Con ngựa
• 战马 /zhànmǎ/: Chiến mã (ngựa chiến)
• 骏马 /jùnmǎ/: Tuấn mã (ngựa đẹp và khỏe)
• 千里马 /qiānlǐmǎ/: Thiên lý mã (ngựa chạy ngàn dặm, ẩn dụ cho người tài)
• 天马 /tiānmǎ/: Thiên mã (ngựa trời)
• 公马 /gōngmǎ/: Ngựa đực.
• 骒马 /kèmǎ/: Ngựa cái.
• 汗血马 /hànxuè mǎ/: Hãn huyết mã (ngựa mồ hôi máu)
• 赤兔马 /Chìtù mǎ/: Ngựa Xích Thố
• 的卢 /Dìlú/: Ngựa Đích Lư.
• 白龙马 /Báilóng mǎ/: Bạch Long Mã
• 龙马 /lóngmǎ/: Long Mã (Linh vật mình ngựa đầu rồng)
• 八骏 /bā jùn/: Bát Tuấn
• 昭陵六骏 /Zhāolíng liùjùn/: Chiêu Lăng Lục Tuấn
• 马到成功 /mǎ dào chéng gōng/: Mã đáo thành công
• 忠诚 /zhōngchéng/: Trung thành
• 忠义 /zhōngyì/: Trung nghĩa
• 勇猛 /yǒngměng/: Dũng mãnh
• 征服 /zhēngfú/: Chinh phục

Thực hiện: Nguyên Nguyễn