Không hình, không dạng: Sức mạnh của tâm thế linh hoạt như nước (似水無形)

Năm 1971, trong cuộc phỏng vấn kinh điển với Pierre Berton, Lý Tiểu Long đã để lại một câu nói làm thay đổi tư duy của hàng triệu người: “Hãy thả lỏng tâm trí. Trở nên vô hình, vô dạng, giống như nước vậy.” (Be water, my friend).

做水 /zuò shuǐ/: Hãy là nước.

Đó là “The Lost Interview”, cuộc phỏng vấn truyền hình dài hơi duy nhất bằng tiếng Anh còn lưu giữ được của huyền thoại võ thuật Lý Tiểu Long. Hơn nửa thế kỷ trôi qua, câu nói ấy không còn gói gọn trong sàn đấu võ thuật mà đã trở thành kim chỉ nam cho nghệ thuật sống linh hoạt, giúp con người đương đầu với một thế giới đầy biến động.

Khi Đạo Giáo và tư duy hiện đại gặp gỡ

Triết lý “Hãy là nước” không phải là một phút ngẫu hứng của Lý Tiểu Long mà nó là sự kết tinh sâu sắc của tư tưởng Đạo giáo, cụ thể là từ quan điểm của Lão Tử trong Đạo Đức Kinh:

上善若水 /Shàng shàn ruò shuǐ/: Thượng thiện nhược thủy, nghĩa là “Cảnh giới đạo đức cao nhất giống như nước”.

Lão Tử khuyên con người nên có phẩm chất như nước: khiêm nhường, uyển chuyển nhưng mang một sức mạnh nội tại to lớn, có thể thay đổi cả đá núi theo thời gian.

Lý Tiểu Long đã khéo léo lấy cái “gốc” là triết lý vô vi, tĩnh lặng của phương Đông để giải quyết bài toán “thực chiến” và khẳng định cái tôi cá nhân của phương Tây. Ông quan niệm rằng: Nước không cố chấp vào một hình hài nào, nhưng có thể trở thành vô hạn hình hài.

“Hãy sống như là Nước. Bởi vì khi cho Nước vào cốc, Nước sẽ là cốc. Khi cho Nước vào chai, Nước sẽ thành chai. Khi cho Nước vào lọ, Nước sẽ thành lọ.“

“Nước có thể chảy trôi dịu dàng, nhưng cũng có sức mạnh phá hủy nghìn cân.”

Đó chính là sự linh hoạt (灵活性 /líng huó xìng/), cốt lõi của mọi sự sinh tồn trên thế gian.

Chấp nhận vô dạng để đạt tới vô hạn

Lý Tiểu Long tin rằng, “Võ sĩ giỏi nhất không phải là võ sĩ quyền anh, karate hay judo. Võ sĩ giỏi nhất là người có thể thích nghi với mọi môn phái, tự áp dụng môn phái riêng của bản thân và không tuân theo bất cứ hệ thống môn phái nào“.

以无法为有法，以无限为有限 /Yǐ wú fǎ wéi yǒu fǎ, yǐ wú xiàn wéi yǒu xiàn/: Dĩ vô pháp vi hữu pháp, dĩ vô hạn vi hữu hạn – Lấy không phương pháp làm phương pháp, Lấy vô hạn làm giới hạn chính là “tuyên ngôn” cốt lõi của Tiệt Quyền Đạo, đồng thời cũng là đỉnh cao tư duy triết học của Lý Tiểu Long.

Trong thế giới của những lề luật và khuôn mẫu, con người thường tự nhốt mình trong những “chiêu thức” cuộc đời. Lý Tiểu Long đã dùng triết lý “Vô pháp” để phá tan những xiềng xích đó.

“Lấy không phương pháp làm phương pháp” chính là trạng thái của nước: vô hình, vô dạng nhưng lại có mặt ở khắp mọi nơi. Lý Tiểu Long tin rằng khi một người không bị trói buộc bởi bất kỳ khuôn mẫu hay phong cách cố định nào, họ sẽ đạt đến trạng thái tự do tuyệt đối.

“Lấy vô hạn làm giới hạn”: Nếu “Vô pháp” là con đường, thì “Vô hạn” chính là chân trời mà Lý Tiểu Long luôn hướng tới. Ông khước từ mọi rào cản về khả năng của con người, coi tiềm năng là một đại dương vô tận không có điểm dừng. Lấy “vô hạn” làm giới hạn duy nhất cho mình, bạn sẽ thấy mọi rào cản của thế giới này thực chất chỉ là những trạm dừng chân trên hành trình vươn ra biển lớn.

Từ Lão Tử, Lý Tiểu Long cho đến dòng chảy hiện đại

Nhìn lại lịch sử và thực tại, người Trung Quốc không chọn cách trở thành tảng đá cứng nhắc để rồi bị thời gian mài mòn. Người Trung Quốc hiện đại, dù ở đại lục hay trong cộng đồng Hoa kiều, chọn làm “Nước” – chảy qua những thác ghềnh lịch sử để vươn ra biển lớn mà vẫn giữ trọn sự tinh khiết của cội nguồn.

Họ linh hoạt đón nhận cái mới, mềm mỏng khi hòa giải xung đột nhưng cũng cuồn cuộn, dữ dội khi cần, nhất là khi bảo vệ những giá trị cốt lõi.

Cách người Trung Quốc xây dựng các khu phố Chinatown hay cách họ thích nghi với các nền văn hóa khác nhau trên toàn cầu chính là minh chứng sống động nhất cho tư duy sống như nước, vô hình, vô dạng, không đánh mất bản sắc nhưng luôn biến đổi để tồn tại.

Giữa một kỷ nguyên mà sự biến đổi là hằng số duy nhất, việc giữ mình cứng nhắc như một tảng đá chỉ khiến chúng ta dễ dàng bị rạn nứt trước những dư chấn của thời đại. Hãy chọn cách nhu hòa nhưng bền bỉ, nhẫn nại nhưng mãnh liệt như dòng nước chảy qua muôn vàn ghềnh thác.

Hãy để tâm trí bạn trống rỗng và bao dung, sẵn sàng thẩm thấu những tri thức mới và vươn mình ra đại dương bao la, bởi chỉ có sự vô hình mới có thể đạt tới tầm vóc vô hạn.

Hãy cho phép bản thân được chuyển mình theo mọi nhịp điệu để thực sự sống và tỏa sáng trong thế giới này. Bởi khi ta dám rũ bỏ những khuôn mẫu cũ kỹ để trở thành “nước”, ta sẽ không bao giờ bị giới hạn bởi bất kỳ bức tường nào.

Năm 2026, giữa một thế giới đầy những đổi thay, lời nhắn nhủ của huyền thoại họ Lý vẫn vang vọng như một bản giao hưởng về sự tự do, về một tiềm năng vô hạn đang chờ bạn khám phá:

清空你的思想，沒有形態，沒有形狀 – 像水一樣。/Qīngkōng nǐ de sīxiǎng, méiyǒu xíngtài, méiyǒu xíngzhuàng – xiàng shuǐ yīyàng/: Hãy thả lỏng tâm trí. Trở nên vô hình, vô dạng, giống như nước vậy.

把水放進杯子，它就變成杯子；把水放進瓶子，它就變成瓶子；放進茶壺裡，它就變成茶壺。/Bǎ shuǐ fàng jìn bēizi, tā jiù biàn chéng bēizi; bǎ shuǐ fàng jìn píngzi, tā jiù biàn chéng píngzi; fàng jìn cháhú lǐ, tā jiù biàn chéng cháhú./: Bỏ nước vào tách, nó trở thành cái tách; bỏ nước vào chai, nó trở thành cái chai; bỏ vào ấm trà, nó sẽ trở thành ấm trà.

水能流動，也能衝擊。/Shuǐ néng liúdòng, yě néng chōngjī./: Nước có thể chảy trôi, nhưng cũng có thể xung kích.

做水，我的朋友! /Zuò shuǐ, wǒ de péngyǒu!/: Hãy là nước, bạn nhé!

• 李小龙 /Lǐ Xiǎolóng/: Lý Tiểu Long
• 截拳道 /jiéquándào/: Tiệt Quyền Đạo
• 柔中带刚 /róu zhōng dài gāng/: trong nhu có cương
• 潜能 /qiánnéng/: tiềm năng
• 韧性 /rènxìng/: tính dẻo dai, kiên cường
• 武打片 /wǔdǎ piàn/: phim võ thuật
• 好莱坞 /Hǎoláiwù/: Hollywood
• 精武门 /Jīng wǔ mén/: Tinh Võ Môn (tác phẩm kinh điển của ông)
• 武术 /wǔshù/: võ thuật
• 武道 /wǔdào/: võ đạo (con đường tầm đạo thông qua võ)
• 咏春拳 /Yǒngchūn quán/: Vịnh Xuân Quyền (môn võ nền tảng của ông)
• 双节棍 /shuāngjiégùn/: côn nhị khúc (vũ khí biểu tượng của ông)

Thực hiện: Nguyên Nguyễn