Tế tổ (祭祖): Khi khói hương trở thành ‘nhịp cầu’ kết nối gia tộc

• 祭: Tế, nghĩa là cúng tế, hành động thành kính dâng lễ vật lên các đấng linh thiêng.
• 祖: Tổ trong tổ tiên, đại diện cho gốc rễ, cho những người đã khai sinh ra dòng tộc.

Trong văn hóa Trung Hoa, Tế tổ (祭祖 /jìzǔ/) chỉ nghi thức bái tế để bày tỏ lòng thành kính đối với tổ tiên và những người đã khuất trong dòng họ. Người Trung Hoa quan niệm rằng: con người sau khi qua đời, phần thân xác có thể tan biến nhưng linh hồn vẫn tồn tại ở một cõi khác, luôn dõi theo và có mối liên hệ mật thiết với con cháu đang sống.

Nói cách khác, Tế tổ (祭祖 /jìzǔ/) giống như một nhịp cầu kết nối, là cuộc “đoàn viên” của gia đình thông qua lễ vật, lời khấn nguyện và tâm thành.

Cùng Hoa Lạc tìm hiểu về chủ đề Tế tổ (祭祖 /jìzǔ/) nhân dịp Tết Nguyên Đán năm Bính Ngọ nhé!

Đạo Hiếu và dòng chảy của thời gian

Lịch sử của nghi thức tế tự tổ tiên đã bắt nguồn từ thời kỳ sơ khai của nền văn minh Trung Hoa. Vào thời xưa, tế lễ là đặc quyền của thiên tử và giới quý tộc để khẳng định tính chính danh của vương triều. Tuy nhiên, đến thời Nho giáo hưng thịnh, tế tổ đã trở thành một nghĩa vụ đạo đức và văn hóa cốt lõi của mọi tầng lớp nhân dân.

Người xưa quan niệm rằng: “Vạn vật bản hồ thiên, nhân bản hồ tổ” – nghĩa là Vạn vật bắt nguồn từ trời, con người bắt nguồn từ tổ tiên (câu danh ngôn trong sách Lễ Ký). Chính vì vậy, việc lập Từ đường (祠堂 /cítáng/), nhà thờ họ – đã trở thành một biểu tượng cho sự hưng thịnh và đoàn kết của một dòng tộc qua hàng nghìn năm lịch sử.

Tế tổ là biểu hiện cao nhất của chữ Hiếu (孝 /xiào/), một đức tính đứng đầu trong muôn hạnh, một nghĩa đạo trụ cột của Nho giáo trong xuyên suốt chiều thời gian. Đứng trước bàn thờ, khi người trưởng tộc bắt đầu đọc lời khấn vái, những đứa trẻ đứng sau cung kính cúi đầu, đó là lúc gia phong được trao truyền một cách lặng lẽ nhất.

Chúng ta cúng bái tổ tiên không phải vì mê tín mà để nhắc nhở bản thân về “Uống nước nhớ nguồn” (饮水思源 /yǐnshuǐ sīyuán/). Mỗi món ăn dâng lên, mỗi cái cúi đầu đều chứa đựng lòng biết ơn /gǎn’ēn/ (感恩). Thời gian có thể làm phai mờ nhiều thứ, song dòng máu chảy trong huyết quản và những giá trị đạo đức từ tổ tiên sẽ luôn là ngọn hải đăng chỉ đường cho con cháu giữa dòng đời vạn biến.

Khi khói hương là nhịp cầu

Đêm Giao thừa, giữa lúc vạn vật đang rục rịch chuyển mình, mâm cơm Tất niên (年夜饭 /niányèfàn/) được sửa soạn tươm tất hơn bao giờ hết. Khói hương nghi ngút trên bàn thờ tổ tiên như một nhịp cầu nối liền hai thế giới. Người xưa quan niệm rằng, chết không phải là hết, mà là một sự “trở về” (归 /guī/).

Trong giây phút thiêng liêng chuyển giao giữa năm cũ và năm mới ấy, chúng ta thành tâm thắp nén hương, gửi một lời mời đến những người đi trước về ăn Tết cùng gia đình. Cái cảm giác ấm áp, mùi hương trầm len lỏi trong từng ngóc ngách căn nhà chính là sự hiện diện của Gia tiên (家先 /jiāxiān/). Đó là sự giao thoa giữa âm và dương, khiến khoảng cách của tử sinh bỗng chốc trở nên hư ảo.

Không chỉ đợi đến Tết Nguyên Đán, trong một năm, người Trung Hoa có những cột mốc quan trọng để thực hiện nghi lễ Tế tổ, kết nối với tổ tiên, dòng tộc:

• Tiết Đông Chí (冬至节 /Dōngzhìjié/): Người xưa có câu “Lễ Đông chí lớn như ngày Tết”. Vào ngày này, các dòng tộc lớn thường tổ chức tế lễ linh đình tại từ đường để báo cáo một năm lao động và cầu mong mùa màng cho năm tới.
• Tiết Thanh Minh (清明节 /Qīngmíngjié/): Diễn ra vào tháng 3 âm lịch, đây là dịp Tảo mộ (扫墓 /sǎomù/) lớn nhất. Người ta tin rằng lúc này khí trời thanh khiết, là thời điểm tốt nhất để sửa sang phần mộ và báo hiếu với người đã khuất.
• Tiết Trung Nguyên (中元节 /Zhōngyuánjié/): Tức rằm tháng 7 âm lịch, theo quan niệm tâm linh, đây là lúc cửa cõi âm mở ra. Ngoài việc cúng cô hồn, người Trung Hoa đặc biệt coi trọng việc tế tổ để cầu mong tổ tiên không bị quấy rầy và tiếp thêm năng lượng cho con cháu.
• Tiết Trùng Cửu (重九节 /Chóngjiǔjié/): Ngày 9 tháng 9 âm lịch, đây là ngày “Dương cực”, người dân thường leo núi và tế lễ tổ tiên để cầu mong sự trường thọ và bình an.

Sự tiếp nối và niềm tin bảo hộ

Người Trung Hoa tin rằng, tổ tiên không ở đâu xa mà luôn ở ngay bên cạnh để bảo hộ (庇佑 /pìyòu/) cho con cháu. Sau nghi lễ tế tự, cả gia đình cùng ngồi quây quần bên mâm cơm, kể lại những câu chuyện về ông bà, về những khó khăn đã qua và những dự định sắp tới.

Chính sự liên kết này tạo nên một sức mạnh và niềm tin mãnh liệt. Cảm giác mình luôn có một “điểm tựa” từ quá khứ khiến mỗi cá nhân trở nên vững vàng hơn. Tết là dịp để chúng ta nhận ra rằng, mình là một phần của một dòng chảy vĩ đại, và mỗi hành động của mình hôm nay chính là sự viết tiếp chương mới cho lịch sử của gia tộc (家族 /jiāzú/).

Nghi thức Tế tổ, với làn khói hương bảng lảng và những chén rượu nồng, đã biến khoảnh khắc giao thừa trở nên sâu sắc và thiêng liêng hơn bao giờ hết. Đó là nơi con người tìm thấy sự an lạc, là nơi tình yêu thương vượt qua ranh giới của thời gian để sưởi ấm tâm hồn mỗi người con xa xứ.

Năm mới, hãy để lòng mình rộng mở, thành kính hướng về cội nguồn để thấy rằng: Chúng ta không bao giờ cô độc trên hành trình phía trước.

Từ vựng tiếng Trung trong bài:

• 祭祖 /jìzǔ/: tế tổ, cúng bái tổ tiên
• 年夜饭 /niányèfàn/: cơm tất niên
• 家先 /jiāxiān/: gia tiên, tổ tiên trong nhà
• 孝 /xiào/: hiếu thuận, đạo hiếu
• 祠堂 /cítáng/: từ đường (nhà thờ họ)
• 香案 /xiāng’àn/: bàn thờ
• 神位 /shénwèi/: bài vị
• 祖籍 /zǔjí/: tổ quán (quê quán tổ tiên)
• 光宗耀祖 /guāng zōng yào zǔ/: quang tông diệu tổ (làm rạng danh tổ tiên)
• 诚心 /chéngxīn/: thành tâm
• 饮水思源 /yǐnshuǐ sīyuán/: uống nước nhớ nguồn
• 九玄七祖 /Jiǔ xuán qī zǔ/: Cửu Huyền Thất Tổ
• 感恩 /gǎn’ēn/: biết ơn
• 庇佑 /pìyòu/: bảo hộ, che chở
• 家族 /jiāzú/: gia tộc, dòng họ
• 万物 /wànwù/: vạn vật, muôn loài
• 本 /běn/: gốc rễ, cội nguồn
• 天 /tiān/: trời
• 祖先 /zǔxiān/: tổ tiên, bậc tiền nhân
• 传承 /chuánchéng/: truyền thừa, kế thừa (di sản, gia phong)
• 供品 /gòngpǐn/: đồ cúng, lễ vật
• 香火 /xiānghuǒ/: hương hỏa
• 忠孝 /zhōngxiào/: trung hiếu
• 追思 /zhuīsī/: tưởng nhớ
• 冥币 /míngbì/: tiền âm phủ, vàng mã

Thực hiện: Nguyên Nguyễn